سبک تدریس ژاپنی تا چه حد کارآمد است؟

نظام آموزشی ژاپن یکی از جامع‌ترین سیستم‌های تحصیلی در دنیاست و با ویژگی‌هایی مانند کارایی، نظم و استانداردهای بالا شناخته می‌شود. رویکرد آموزشی و سبک خاص تدریس در ژاپن، این کشور را به یکی از موفق‌ترین نقاط جهان در زمینه تربیت نیروهای متخصص و نخبه تبدیل کرده که نشان از اثربخشی آن هم دارد. زمانی‌که از میزان اثربخشی روش‌های تدریس در ژاپن و ساختار آموزشی این کشور صحبت می‌شود، توجهات به نتایج درخشان و پیوسته‌ای جلب می‌شود که دانش‌آموزان و حتی بزرگسالان ژاپنی در رتبه‌بندی‌های جهانی مرتبط با ریاضیات و دیگر علوم کسب می‌کنند.

این عملکرد پایدار، ژاپن را به یکی از نمونه‌های شاخص در حوزه آموزش تبدیل کرده است. تاحدی‌که نرخ سواد در ژاپن به حدود ۹۹ درصد می‌رسد؛ رقمی که فاصله محسوسی با میانگین جهانی ۸۸ درصد دارد و نشان‌دهنده عمق و گستردگی آموزش در این کشور است. براساس نتایج برنامه بین‌المللی ارزیابی دانش‌آموزان (PISA) که هر سه سال یک‌بار با هدف سنجش عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان در سطح جهان برگزار می‌شود، ژاپن همواره جایگاهی بالا را به خود اختصاص داده است. این ارزیابی، نوجوانان در سن مدرسه را بررسی کرده و به‌عنوان یکی از معیارهای اصلی برای مقایسه کیفیت سیستم‌های آموزشی کشورهای مختلف شناخته می‌شود.

در آخرین دوره این آزمون در سال ۲۰۲۲، ژاپن در درس ریاضیات رتبه پنجم را در میان ۷۸ کشور به دست آورد؛ درحالی‌که کانادا در جایگاه نهم، بریتانیا در رتبه چهاردهم و ایالات متحده در رتبه سی‌وچهارم قرار گرفتند. نحوه تدریس معلمان در ژاپن برای درس ریاضی تفاوت‌های اساسی با بسیاری از کشورها دارد و در عین چالش‌برانگیز بودن، نتایج قابل توجهی به همراه داشته است. این موفقیت‌ها موجب شده که کشورهای زیادی به نظام آموزشی و روش‌های تدریس ژاپن توجه نشان دهند و از این روش الگو بگیرند.

نحوه تدریس معلمان در ژاپن؛ سبک تدریس ژاپنی چیست؟

برخلاف تصور بسیاری از افراد، در مدارس ژاپن از یک الگوی تدریس یکسان و از پیش‌تعیین‌شده استفاده نمی‌شود. بلکه مجموعه‌ای از ویژگی‌ها و دیدگاه‌های مشترک در میان معلمان و در نگاه کلی این کشور به آموزش و مدرسه وجود دارد. به‌عبارتی زمانی‌که از «سبک تدریس ژاپنی» صحبت می‌شود، منظور همین اشتراکات در نگرش و رویکردهای روش تدریس است.

هرچند ممکن است میان مدارس دولتی و خصوصی تفاوت‌هایی در جزئیات برنامه درسی دیده شود، اما ساختار کلی آموزش در ژاپن براساس عدالت آموزشی و بدون توجه به طبقه اجتماعی یا محل زندگی دانش‌آموزان طراحی شده است. بیشتر استان‌ها و مدارس از یک چارچوب درسی مشترک پیروی می‌کنند و همین موضوع باعث می‌شود اغلب دانش‌آموزان به سطحی مشابه و باکیفیت از آموزش دسترسی داشته باشند.

در مقابل، در کشورهایی مانند آمریکا، سیاست‌ها و قوانین آموزشی از یک ایالت به ایالت دیگر و حتی از یک منطقه آموزشی به منطقه‌ای دیگر متفاوت هستند. این تفاوت‌ها یکپارچگی نظام آموزشی را از بین برده و باعث تفاوت تجربه دانش‌آموزان در مدارس مختلف می‌شوند.

بااین‌حال، بسیاری از متخصصان آموزش معتقدند که روش‌ها و فنونی که معلمان در نقاط مختلف جهان برای تدریس به‌کار می‌برند، عموما برای دیگر معلمان نیز شناخته‌شده است. درواقع تفاوت اصلی، در نحوه اجرا و سازمان‌دهی این روش‌هاست.

بر همین اساس، شیوه‌ای که برخی معلمان از جمله ALTهای Interac استفاده می‌کنند و نحوه تدریس معلمان در ژاپن نیز است، بر پایه مدل «رهایی تدریجی مسئولیت» شکل می‌گیرد؛ مدلی که فرایند یادگیری را از یک آغاز هدایت‌شده و کنترل‌شده به سمت پایانی با استقلال بیشتر دانش‌آموزان پیش می‌برد. در اجرای درست این رویکرد، زمان صحبت معلم (TTT) بیشتر در ابتدای درس متمرکز می‌شود و هرچه به انتهای کلاس نزدیک می‌شویم، زمان صحبت دانش‌آموزان (STT) افزایش پیدا می‌کند.

مهم‌ترین اصول در نحوه تدریس معلمان در ژاپن

همان‌طور که گفتیم مدارس در ژاپن، محلی برای کسب مهارت و تجربیات جهت بهبود کیفیت زندگی هستند. به‌همین دلیل، آموزش در این کشور با استانداردهای بالایی انجام می‌شود. با یک بررسی کلی در سیستم آموزشی ژاپن، می‌توان به سه اصلی که بیش از همه در رویکرد و شیوه‌های تدریس این کشور استفاده می‌شود، پی‌ برد که عبارتند از:

تاکید بر هماهنگی گروهی (WA)

یکی از اصول مهم و اساسی در نظام آموزشی ژاپن، اصل «WA» یا هماهنگی جمعی است. در این مفهوم به مسائلی مانند همکاری، احترام دوجانبه و حفظ انسجام در گروه تاکید می‌شود. درواقع دانش‌آموزان از سال‌های ابتدایی تحصیل یاد می‌گیرند که کار تیمی را در اولویت قرار دهند، به یکدیگر کمک کنند و منافع جمع را مقدم بر خواسته‌های فردی بدانند. به‌همین‌دلیل، فعالیت‌های گروهی و پروژه‌های مشارکتی بخش ثابتی از کلاس‌های درس ژاپن هستند و به تقویت حس تعلق و همبستگی اجتماعی کمک می‌کنند.

تربیت اخلاقی (شوشین)

آموزش اخلاقی که با عنوان «شوشین» شناخته می‌شود، یکی دیگر از اصولی است که در تدریس ژاپنی مورد توجه قرار گرفته و جایگاه ویژه‌ای در شیوه آموزش این کشور دارد. این بخش از آموزش بر مفاهیمی مانند اخلاق، رفتار اجتماعی صحیح و مسئولیت‌پذیری تمرکز دارد و هدف آن پرورش افرادی متعهد و اثرگذار در جامعه است. نحوه تدریس معلمان در ژاپن به‌گونه‌ای است که تربیت اخلاقی صرفا به یک درس خاص محدود نشود، بلکه در تمام فضای مدرسه و در رفتارها، تعاملات روزمره و فرهنگ حاکم بر آموزش جریان داشته باشد.

توسعه همه‌جانبه دانش‌آموزان

کمی قبل گفتیم که سیستم آموزشی ژاپن تنها به موفقیت تحصیلی بسنده نمی‌کند و رشد متعادل شخصیت، ذهن و جسم در کنار هم را مدنظر قرار می‌دهد. به‌عبارت دیگر در کنار دروس آکادمیک، به فعالیت‌های ورزشی، هنری و کلاس‌های فوق‌برنامه و مسائلی مانند استفاده صحیح از فناوری آموزشی نیز اهمیت داده می‌شود. این نگاه جامع باعث می‌شود دانش‌آموزان به‌طور هم‌زمان از نظر فکری، عاطفی و جسمانی رشد کنند و برای نقش‌آفرینی موثر در جامعه آماده شوند.

نحوه تدریس معلمان در ژاپن؛ ویژگی‌های نظام آموزشی ژاپن

بررسی رویکردهای آموزشی ژاپن نشان‌دهنده این موضوع است که علاوه بر یکسان بودن نسبی برنامه‌های درسی و سطح آموزشی در مدارس مختلف این کشور، عملکرد و راهبردهای معلمان هم الگوی مشترکی دارد. برای مثال برخورد معلمان با اختلالات یادگیری در دانش آموزان با راهکارهای مشابه انجام می‌شود. این الگوی مشترک نقش مهمی در ایجاد نظم فضای آموزشی ژاپن داشته و در پیشرفت نظام آموزشی این کشور موثر است. این الگوها با چند ویژگی قابل تشخیص هستند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

رسمیت و چارچوب‌مندی

یکی از نکات مهم در الگوی تدریس معلمان و عملکرد آن‌ها در مدرسه، داشتن رسمیت و چارچوب‌های رفتاری مشخص است. برای مثال از معلمان ژاپنی انتظار می‌رود در رفتار، گفتار و حتی پوشش خود استانداردهای مشخص و بالایی را رعایت کنند. هرچند بسیاری برای ارتباط موثر با دانش آموزان رابطه‌ای صمیمانه و محترمانه با آن‌ها دارند، اما مرزهای روشنی را هم میان رفتار حرفه‌ای و صمیمانه رعایت می‌کنند. دانش‌آموزان این حدود را به‌خوبی می‌شناسند و علی‌رغم وجود تعامل دوستانه یا شوخی‌های محدود، رفتار توام با بی‌احترامی یا صمیمیت افراطی با معلم ندارند.

ثبات و پایبندی به قوانین

ویژگی دیگر نحوه تدریس معلمان در ژاپن و الگوی رفتاری آن‌ها، پایبندی به قوانین است. همان‌طور که مرزهای رفتاری به‌وضوح مشخص است، اجرای قوانین مدرسه نیز با جدیت و بدون تبعیض انجام می‌شود. مقررات آموزشی در ژاپن برای همه دانش‌آموزان یکسان اعمال می‌شوند و معلمان تحت تاثیر بهانه‌ یا درخواست‌های شخصی دانش‌آموزان قرار نمی‌گیرند. این رویکرد، نظم و برابری را در محیط مدرسه تقویت می‌کند و باعث می‌شود قوانین به‌هیچ عنوان قابل چشم‌پوشی یا نادیده‌گرفته‌شدن نباشند.

پشتکار و استانداردهای بالا

پشتکار یکی دیگر از ویژگی‌هایی است که در الگوی تدریس ژاپن مشاهده می‌شود. این پشتکار معمولا با سخت‌گیری معلمان همراه است. اگرچه این سخت‌گیری باعث می‌شود که معلم در نگاه اول جدی یا حتی خشک به نظر برسد، اما این موضوع به تحقق انتظارات بالایی که معلم هم از خود و هم از دانش‌آموزان دارد، کمک می‌کند. معلمان با تلاش مستمر سعی می‌کنند کلاس‌های خود را به نتایج مطلوبی در امتحانات داخلی یا بین‌المللی برسانند. در عین‌حال، به‌واسطه روابط مثبت و محترمانه‌ای که با دانش‌آموزان برقرار می‌کنند، همواره دغدغه موفقیت آن‌ها را در ذهن دارند.

چالش‌های نحوه تدریس معلمان در ژاپن

در مقایسه با بسیاری از کشورها، به‌ویژه جوامع غربی مانند ایالات متحده، میزان حضور دانش‌آموزان در مدارس ژاپن بالاتر است و آموزش رسمی نقش پررنگ‌تری در زندگی روزمره دارد. به‌عبارت دیگر در ژاپن آموزش به‌عنوان یک مسیر اصلی و جدی برای آینده تلقی می‌شود. این حساسیت چالش‌هایی را نیز برای دانش‌آموزان این کشور ایجاد می‌کند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• فشار و استرس تحصیلی بر دانش‌آموزان: با وجود دستاوردهای قابل توجه، نظام آموزشی ژاپن خالی از چالش نیست و یکی از مهم‌ترین آن‌ها، میزان بالای فشار روانی و استرس تحصیلی بر دانش‌آموزان، به‌خصوص به‌دلیل نحوه تدریس معلمان در ژاپن است. اهمیت آزمون‌های ورودی باعث شکل‌گیری فضایی رقابتی می‌شود که در برخی موارد می‌تواند به خستگی ذهنی، فرسودگی تحصیلی و بروز مشکلات مرتبط با سلامت روان منجر شود.

• رقابت شدید به‌ویژه در امتحانات ورودی: وابستگی زیاد به امتحانات ورودی، به‌ویژه برای ورود به دبیرستان‌ها و دانشگاه‌های معتبر، همواره مورد نقد کارشناسان آموزشی بوده است. این تمرکز سبب گسترش فرهنگ مدارس تقویتی یا «جوکو» شده است؛ مراکزی که دانش‌آموزان پس از ساعات رسمی مدرسه، برای آمادگی بیشتر در آن‌ها شرکت می‌کنند. هرچند این کلاس‌ها شانس موفقیت در آزمون‌ها را افزایش می‌دهند، اما فشار زمانی و ذهنی ناشی از آن‌ها گاهی به کاهش کیفیت زندگی و رشد فردی دانش‌آموزان منتهی می‌شود.

برای مقابله با این چالش‌ها، تغییرات و سیاست‌های تازه‌ای در سیستم آموزشی ژاپن در حال اجراست. برای مثال، مدارس به‌تدریج به سمت اصلاح برنامه‌های درسی و ایجاد تعادل میان آموزش و رفاه دانش‌آموزان حرکت می‌کنند تا میزان استرس کاهش یابد. علاوه بر این، تلاش‌هایی برای متنوع‌سازی شیوه‌های ارزیابی صورت گرفته است؛ به‌گونه‌ای که وابستگی صرف به امتحانات ورودی کمتر شود و ارزیابی جامع‌تری از توانایی‌ها، مهارت‌ها و شخصیت دانش‌آموزان در نظر گرفته شود.

پیاده‌سازی سبک تدریس ژاپنی در دیگر کشورها

با توجه به نتایج پایدار و موفقیت‌های آموزشی ژاپن، بسیاری از کشورها به‌دنبال پیاده‌سازی این سبک در آموزش خود هستند. سبکی که بر پایه رویکردهایی مانند کار گروهی، تربیت اخلاقی، بهبود مهارت‌های اساسی مانند حل مسئله و... شکل گرفته است. پیاده‌سازی این رویکردها را می‌توان به‌وسیله ابزارهای نوین آموزشی انجام داد و پلتفرم سپید، این ابزارها را در اختیار مدرسان قرار می‌دهد.

ابزارهای ارائه‌شده توسط سپید از جمله دوره‌های آموزشی، رویدادهای آنلاین و... امکان آموزشی مبتنی بر نحوه تدریس معلمان در ژاپن را برای مدرسان فراهم می‌کنند. برای مثال در سپید می‌توان دوره‌های آموزشی آنلاین را به‌صورت مسئله‌محور طراحی کرد و با تقسیم محتوای آموزشی به بخش‌های کوچک‌تر، دانش‌آموزان را در مسیر کشف مسائل و یادگیری از این طریق هدایت کرد. همچنین تعامل بیشتر به‌دلیل عدم محدودیت زمان و مکان در دسترسی به دوره‌ها نیز به مشارکت فعال دانش‌آموز در امر تدریس کمک می‌کند.

سخن پایانی

در پایان باید گفت که بررسی سبک تدریس معلمان در کشور ژاپن، نشان‌دهنده نگاه عمیق نظام آموزشی این کشور به توسعه فردی و اجتماعی در کنار پیشرفت تحصیلی است. سیستم آموزشی و تدریس در مدارس ژاپنی، ترکیبی از نظم، مسئولیت‌پذیری، اخلاق‌محوری و آموزش مهارت‌های زندگی است که موجب شده دانش‌آموزان ژاپنی به جز درس، در دیگر زمینه‌ها هم موفق باشند. نظام آموزشی ژاپن را می‌توان الگو و منبع الهام بسیاری از کشورها دانست و رعایت رویکردها و ویژگی‌های آن، موفقیتی همه‌جانبه را برای دانش‌آموزان به ارمغان می‌آورد.

اگر به‌دنبال اجرای عملی این رویکردها در فضای آموزشی به‌خصوصی هستید، پلتفرم سپید بستری مناسب برای انجام این کار خواهد بود. سپید با فراهم‌کردن ابزارهای آموزش مسئله‌محور، تعاملی و گروهی، نقش دانش‌آموزان در فرآیند آموزش را پررنگ‌تر کرده و معلمان را مانند سبک تدریس ژاپنی به یک هدایت‌کننده تبدیل می‌کند تا ساختاری شبیه به سبک تدریس ژاپنی قابل اجرا باشد. برای اطلاعات بیشتر در این زمینه با کارشناسان سپید در ارتباط باشید.