رسانه آموزشی چیست؟

پیش از صحبت در مورد تاثیر رسانه‌ها در آموزش و تدریس، ابتدا باید با مفهوم آن آشنا شوید. واژه رسانه آموزشی معمولا به‌صورت هم‌معنا با وسایل آموزشی تعریف می‌شود، درحالی‌‌که این دو مفهوم از نظر نقشی که در انتقال پیام دارند، متفاوت هستند. رسانه در اصل به‌عنوان وسیله‌ای برای نقل و انتقال پیام و ارتباط میان دو طرف شناخته می‌شود.

برای مثال، تلویزیون به عنوان یک رسانه خبری وظیفه انتقال پیام را بر عهده دارد. در محیط آموزشی نیز برای رساندن پیام‌های درسی به یادگیرنده، وجود چنین واسطه‌ای ضروری است. در بیشتر کلاس‌های درس، معلم اصلی‌ترین و غالب‌ترین رسانه آموزشی محسوب می‌شود.

براساس این تعریف، ابزارهایی مانند کتاب، پوستر، جدول، نمودار، تصویر، نقشه، فیلم و اسلاید هم در دسته رسانه‌های آموزشی قرار می‌گیرند؛ زیرا قابلیت انتقال پیام آموزشی را دارند. در کنار رسانه‌ها، ابزارها و تجهیزاتی نیز در آموزش به کار می‌روند که مستقیما پیام را منتقل نمی‌کنند، اما در همراهی با رسانه به درک بهتر مطالب کمک می‌کنند؛ این ابزارها وسایل آموزشی نامیده می‌شوند.

وسایل آموزشی که انواع مختلفی دارند، به هر نوع شیء یا ماده‌ای گفته می‌شوند که در جریان یاددهی و یادگیری استفاده می‌شود. برای مثال، زمانی‌که معلم برای توضیح حواس پنج‌گانه از میوه‌ها، نمک، سوت یا اشیای طبیعی مانند سنگ، برگ یا گل استفاده می‌کند، درواقع در حال کار با وسایل آموزشی است.

انواع رسانه های پرشمار در تدریس

در مورد رسانه های پرشمار در تدریس، تقسیم‌بندی و طبقه‌بندی‌های متعددی انجام شده که یکی از آن‌ها تقسیم‌بندی رسانه‌ها براساس ویژگی مهم هرکدام از آن‌هاست. در طبقه‌بندی رسانه‌ها بر این اساس، 4 دسته کلی وجود دارد که عبارتند از:

رسانه‌های دیداری

رسانه‌های دیداری به گروهی از رسانه‌ها گفته می‌شود که اساس کار آن‌ها بر حس بینایی استوار است و پیام‌های خود را از راه مشاهده به مخاطب منتقل می‌کنند. این رسانه‌ها شامل موارد زیر هستند:

• رسانه‌های نوشتاری مانند کتاب‌ها، روزنامه‌ها، مجلات، اسناد و مطالب تکثیرشده.

• رسانه‌های غیرنوشتاری که خود به چند دسته تقسیم می‌شوند؛ از جمله رسانه‌های تابلویی یا نمایشی مانند تخته گچی، تخته پارچه‌ای، تخته مغناطیسی، تخته ماژیکی و موارد مشابه.

• رسانه‌های تصویری مات شامل نقاشی و طراحی، کاریکاتور، بروشور، پوستر، طرح‌های خطی، نمودار، چارت، نقشه، نشریه دیواری، عکس و پروژکتور اوپک.

رسانه‌های تصویری شفاف نیز از دیگر انواع رسانه‌های دیداری هستند. این دسته مواردی مانند میکروفورم‌ها، تلق‌های شفاف همراه با پروژکتور اورهد، اسلاید و پروژکتور اسلاید، استریوگراف، فیلم استریپ و دستگاه نمایش آن را شامل می‌شوند.

رسانه‌های شنیداری

رسانه‌های شنیداری بر پایه حس شنوایی طراحی شده‌اند و از طریق گوش دادن مورد استفاده قرار می‌گیرند. از جمله این رسانه‌ها می‌توان به توضیحات معلم، رادیو، صفحه‌های شنیداری معمولی و لیزری، تلفن، کارت‌های شنیداری، نوارهای صوتی و دستگاه ضبط صوت اشاره کرد.

رسانه‌های دیداری – شنیداری

رسانه‌های دیداری – شنیداری از ترکیب دو حس بینایی و شنوایی برای انتقال پیام بهره می‌برند. این رسانه‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند:

• رسانه‌های دیداری – شنیداری ساکن مانند کتاب همراه با نوار یا صفحه صوتی، مجموعه عکس همراه با نوار یا صفحه، مجموعه اسلاید ناطق و فیلم استریپ ناطق.

• رسانه‌های دیداری – شنیداری متحرک که شامل فیلم متحرک، تلویزیون، ویدئو و رایانه می‌شوند.

رسانه‌های چندحسی

رسانه‌های چندحسی نیز از جمله رسانه های پرشمار در تدریس هستند که مخاطب برای استفاده از آن‌ها باید بیش از یک حس خود را استفاده کند. در واقع این رسانه‌ها به‌طور هم‌زمان بر چند حس اثر می‌گذارند. این گروه از رسانه‌های آموزشی به سه دسته تقسیم می‌شوند که عبارتند از:

• رسانه‌های سه‌بعدی مانند اشیای واقعی، مدل‌ها، ماکت‌ها، میز شنی و مناظر سه‌بعدی.

• موقعیت‌های آموزشی شامل شبیه‌سازی‌ها، بازی‌های آموزشی، انجمن‌های علمی، هنری و ورزشی، فعالیت‌های کتابخانه‌ای، تئاتر و تئاتر عروسکی، استفاده از متخصصان و منابع انسانی، بازدید از مکان‌ها، گردش‌های علمی و اردوها و فعالیت‌های آزمایشگاهی و کارگاهی.

• مجموعه‌های چندرسانه‌ای هم از این دسته هستند که انواع مختلفی مانند آزمایشگاه زبان، برنامه‌های چنداسلایدی، نمایش هم‌زمان فیلم و اسلاید و بسته‌های آموزشی را شامل می‌شوند.

امروزه در کنار موارد گفته شده، رسانه‌های آموزشی جدیدی نیز ظهور کرده‌اند که نسبت به رسانه‌های پیشین از توانمندی‌ها، مزایا و کارایی بیشتری برخوردار هستند. از انواع رسانه‌های نوین می‌توان موارد مختلفی از فناوری آموزشی را مثال زد؛ از جمله چندرسانه‌ای‌ها، فرارسانه‌ها و انواع ابزارهای آموزشی مبتنی بر شبکه و اینترنت که هرکدام ویژگی‌هایی دارند. رسانه‌های نوین علاوه بر ارائه امتیازات ویژگی‌های رسانه‌های قدیمی‌تر، قابلیت‌ها و مزایای گسترده‌تری را نیز در اختیار آموزش قرار می‌دهند.

تاثیر رسانه های پرشمار در تدریس بر رشد و ارتقا یادگیری دانش‌آموزان

پژوهش‌های انجام شده درباره سبک آموزش استان‌های مختلف ایران، نشان‌دهنده این موضوع هستند که در بیشتر مناطق از یک روند یا رویکرد مشخص برای مدیریت کلاس و تدریس استفاده می‌شود. روند تدریس در بسیاری از مدارس به این صورت است که دانش‌آموز صرفا شنونده مطالب درسی بوده و معلم، تسلط کاملی بر کلاس درس دارد. درواقع مطالب آموزشی از طریق معلمان و در قالب برنامه‌های حافظه‌مدار به دانش‌آموز منتقل شده تا به‌خاطر سپرده شوند.

در این رویکرد دانش‌آموز آموخته‌های خود را در موقعیت‌های جدید به‌کار نمی‌برد؛ درنتیجه کلاس درس محیطی پویا نخواهد بود. استفاده از رسانه های پرشمار در تدریس، یکی از راهکارهای مقابله با این مشکل است. رسانه‌های آموزشی که به‌عنوان بخشی از مثلث بهبود کلاس معرفی می‌شوند، کلاس درس را احیا کرده و به دریافت نتایج بهتر در تدریس کمک می‌کنند.

مثلث بهبود کلاس شامل تمام اقداماتی است که انجام آن‌ها به تغییر وضعیت کلاس درس منجر می‌شود. یک ضلع این مثلث رسانه‌های پرشمار، ضلع دیگر طراحی آموزشی ارتقادهننده و سومین ضلع بروندادهای قابل ارائه توسط دانش‌آموزان است. اولین ضلع از مثلث بهبود کلاس، نقش مهمی در فرآیند آموزش و یادگیری دارد. تا چند سال پیش، کتاب درسی تنها رسانه یادگیری دانش‌آموزان بود. اما امروزه امکانات مختلفی برای ارائه مطالب درسی وجود دارند که به تنوع و بهبود اداره کلاس درس کمک می‌کنند.

امکاناتی مانند فیلم‌های آموزشی، پاورپوینت، تصاویر، فایل‌های صوتی و... از نمونه رسانه‌های آموزشی هستند که به رفع مشکلات یادگیری تک رسانه‌ای کمک می‌کنند. البته باید به این نکته اشاره کرد که رسانه‌ها هرگز جایگزین معلم نمی‌شوند و انتخاب رسانه یا تولید آن در این رویکرد هم به‌عهده معلم است.

نقش معلم در استفاده از رسانه های پرشمار در تدریس

همان‌طور که گفته شد، رسانه‌های آموزشی نه‌ به‌عنوان جایگزین معلم، بلکه به‌عنوان ابزاری کمکی، در تدریس مورد استفاده قرار می‌گیرند. به‌عبارت دیگر، معلمان این امکان را دارند که متناسب با موضوع درس، محتوا تولید کرده و سپس تولیدات خود را از طریق شبکه‌ها و راه‌های ارتباطی مختلف در اختیار همکاران قرار دهند. برای مثال معلم می‌تواند یک مفهوم جالب و متفاوت درسی را در قالب پاورپوینت یا ورد آماده کرده و در وبلاگ خود ارائه کند.

استفاده از رسانه های پرشمار در تدریس، برای همه معلمان در هر نقطه از کشور امکان‌پذیر است. امروزه انواع مختلفی از ابزارهای آموزشی در رسانه‌های عمومی وجود دارند و معلمان می‌توانند برای بهبود فرآیند تدریس ازآن‌ها استفاده کنند. همچنین بهبود آشنایی با فناوری های نوین آموزشی توسط معلمان هم این امکان را برای آن‌ها فراهم می‌کند که با استفاده از کامپیوتر و سرچ در اینترنت، محتوا و مطالب مرتبط با سناریو درسی خود را پیدا و استفاده کنند. البته استفاده از رسانه‌های پرشمار تنها به معلمان محدود نمی‌شود و دانش‌آموزان هم می‌توانند با استفاده از این رسانه‌ها، نفشی فعال در یادگیری داشته باشند.

یکی از بسترهایی که استفاده از رسانه‌های آموزشی را برای معلمان امکان‌پذیر می‌کند، پلتفرم سپید است. سپید به‌عنوان یک بستر آموزشی دیجیتال، این امکان را برای معلمان و مدرسین فراهم می‌کند که انواع رسانه‌های متنی، تصویری، صوتی و ویدیویی را در محیطی یکپارچه تولید و مدیریت کرده و در اختیار دانش‌آموزان قرار دهند. در بستر سپید و خدمات آن به مواردی مانند دسترسی ساده و بدون محدودیت به محتواهای آموزشی توجه می‌شود تا کلاس درس حالت تعاملی داشته باشد. در واقع سپید با فراهم‌سازی امکاناتی مانند طراحی دوره‌های آموزشی، ارائه محتوای چندرسانه‌ای و...، زمینه مشارکت فعال‌تر دانش‌آموزان را فراهم می‌کند.

سخن پایانی

در مجموع می‌توان گفت که رسانه‌های آموزشی نقش مهمی در بهبود کیفیت تدریس و یادگیری دارند و استفاده درست از آن‌ها باعث افزایش توجه، درک بهتر مفاهیم و مشارکت فعال‌تر دانش‌آموزان می‌شود. تنوع رسانه‌ها از دیداری و شنیداری گرفته تا چندحسی، این امکان را فراهم می‌کند که آموزش، متناسب با نیازها و سبک‌های مختلف یادگیری ارائه شود. البته اثربخشی رسانه های پرشمار در تدریس زمانی بیشتر خواهد بود که با هدف مشخص، متناسب با موضوع درس و با مدیریت صحیح معلم مورد استفاده قرار بگیرند.

در این مسیر، پلتفرم‌هایی مانند سپید به‌عنوان یک همراه مناسب برای معلمان شناخته شده و بستر مناسب استفاده از رسانه‌ها را در اختیار آن‌ها قرار می‌دهند. سپید با ارائه خدمات آموزشی آنلاین و امکانات متنوع، فرصت مناسب تجربه عملی کار با رسانه‌های آموزشی را فراهم می‌کند. اگر می‌خواهید بدون هزینه و به‌صورت ساده با این فضا آشنا شوید، می‌توانید از خدمات رایگان سپید استفاده کرده و با استفاده از رسانه‌ها سبک تدریس خود را به بهترین شکل تغییر دهید.